Religia i mniejszości wyznaniowe Grecji

Dominującą religią w Grecji jest prawosławie. Według sondaży cytowanych w raporcie Departamentu Stanu USA za 2023 rok za prawosławnych uważa się 81–90% mieszkańców, 4–15% deklaruje się jako ateiści, a ok. 2% to muzułmanie. Konstytucja Grecji nazywa prawosławie „religią panującą”, a pensje duchownych wypłaca państwo.

Prawosławie – „religia panująca” w Grecji

Konstytucja gwarantuje wolność sumienia i kultu, ale uznaje prawosławie za religię panującą. Zakazuje też prozelityzmu, czyli nakłaniania wyznawców innej religii do zmiany wiary – w praktyce ten przepis rzadko jest egzekwowany. Status osób prawnych prawa publicznego mają trzy wspólnoty: Grecki Kościół Prawosławny, Gmina Żydowska Grecji i muzułmańska mniejszość Tracji.

Większość kraju należy do Kościoła Grecji, którego autokefalię (samodzielność) ogłoszono w 1833 roku, a Patriarchat Konstantynopola uznał tomosem z 29 czerwca 1850 roku. Kościołem kieruje arcybiskup Aten i całej Grecji – od 2008 roku jest nim Hieronim II. Nie cała Grecja podlega jednak arcybiskupowi Aten:

• Kreta ma półautonomiczny Kościół Krety, podległy Patriarchatowi Konstantynopola;
• Dodekanez (m.in. Rodos i Kos) podlega bezpośrednio Patriarchatowi Konstantynopola;
• Góra Athos to autonomiczna republika mnisza z 20 klasztorami, pod jurysdykcją kościelną patriarchy Konstantynopola;
• diecezje tzw. Nowych Ziem, przyłączonych do Grecji na początku XX wieku, formalnie należą do Konstantynopola, ale zarządza nimi Kościół Grecji.

Państwo i Kościół: pensje duchownych i religia w szkole

Grecja nie rozdzieliła Kościoła od państwa. Według raportu Departamentu Stanu państwo finansuje pensje prawosławnych duchownych (ok. 200 mln euro rocznie), ich kształcenie i nauczanie religii w szkołach. Władze tłumaczą to wcześniejszymi umowami oraz rekompensatą za majątek kościelny przejęty niegdyś przez państwo. Z budżetu opłacani są też trzej muftowie w Tracji, ich imamowie, imam i dwóch jego zastępców w meczecie ateńskim, a także katoliccy nauczyciele w szkołach państwowych na wyspach Tinos i Syros.

Konstytucja stanowi, że szkoła publiczna ma wspierać „rozwój świadomości religijnej” obywateli. We wrześniu 2023 roku najwyższy sąd administracyjny potwierdził, że z lekcji religii mogą być zwolnieni tylko uczniowie niebędący prawosławnymi chrześcijanami – mimo odwołań rodziców i Związku Ateistów, którzy domagali się zwolnień ze względu na przekonania.

Kościół Przemienienia Pańskiego w Kefali. Fot. C messier, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Dlaczego grecka Wielkanoc wypada w innym terminie?

Kościół Grecji w 1924 roku przyjął poprawiony kalendarz juliański, dlatego święta stałe, jak Boże Narodzenie 25 grudnia, obchodzi się w tym samym dniu co w Polsce. Datę Wielkanocy prawosławni nadal wyliczają jednak według kalendarza juliańskiego, więc przypada w tym samym dniu co katolicka albo – częściej – później. Część wiernych, tzw. starokalendarzowcy, nie przyjęła reformy i do dziś trzyma się dawnego kalendarza. Jak Grecy świętują, opisujemy w artykułach o Wielkanocy w Grecji i o najważniejszych świętach w Grecji.

Muzułmanie i inne mniejszości wyznaniowe

Oficjalnie uznaną mniejszością religijną – na mocy traktatu z Lozanny z 1923 roku – jest muzułmańska mniejszość Tracji. Mieszka tam ok. 140 tys. muzułmanów: Turków, Pomaków (słowiańskojęzycznych muzułmanów) i Romów. Działają tam trzy muftiaty, a muftowie – mianowani przez rząd – mogą rozstrzygać sprawy rodzinne i spadkowe według szariatu, jeśli wszystkie strony wyrażą na to zgodę u notariusza. Według Pew Research Center w Grecji mieszka też ok. 520 tys. muzułmanów, głównie migrantów i uchodźców, z czego ponad połowa w Atenach. Pierwszy oficjalny meczet w stolicy od czasów wojny o niepodległość otwarto 3 listopada 2020 roku w dzielnicy Votanikos.

Pozostałe wspólnoty razem stanowią mniej niż 5% ludności. Należą do nich m.in. katolicy obrządku łacińskiego i wschodniego, protestanci, świadkowie Jehowy, Żydzi i wyznawcy odrodzonej religii helleńskiej. Według arcybiskupa ormiańskiego w Grecji mieszka ok. 100 tys. wiernych Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego.

Jak ubrać się do greckiej cerkwi i klasztoru?

W cerkwiach mile widziany jest skromny strój, a najostrzej pilnuje się tego w klasztorach. W Meteorach kobiety muszą mieć spódnicę za kolano i zakryte ramiona, a mężczyźni długie spodnie; bluzki i koszulki bez rękawów są niedozwolone. Przy wejściu do niektórych klasztorów można pożyczyć spódnicę, ale nie należy na to liczyć. Na Górę Athos – zgodnie z greckim prawem i tradycją – nie mogą wjeżdżać kobiety, a mężczyźni potrzebują specjalnego zezwolenia (diamonitirion). Więcej o Athos i Meteorach przeczytasz w artykule o ukrytych atrakcjach Grecji.

Najczęstsze pytania

Jaka religia dominuje w Grecji?

Prawosławie. Według sondaży cytowanych przez Departament Stanu USA za prawosławnych uważa się 81–90% mieszkańców, a konstytucja nazywa prawosławie „religią panującą”.

Ilu muzułmanów mieszka w Grecji?

W Tracji mieszka ok. 140 tys. muzułmanów należących do mniejszości uznanej traktatem z Lozanny. Według Pew Research Center w kraju żyje też ok. 520 tys. muzułmanów, głównie migrantów.

Czy kobiety mogą zwiedzać Górę Athos?

Nie. Zgodnie z greckim prawem i tradycją na teren republiki mniszej Athos nie mogą wjeżdżać kobiety. Mężczyźni muszą wcześniej uzyskać zezwolenie zwane diamonitirion.