Grecki strój ludowy

Najbardziej znanym elementem greckiego stroju ludowego jest męska fustanela – biała, plisowana spódnica, od 1835 roku oficjalny strój dworski, a dziś część munduru gwardii ewzonów. Wyspiarze nosili szerokie spodnie vraka, a stroje kobiet różniły się w każdym regionie; strój karagouna z Tesalii zakładano w dniu ślubu.

Fustanela – męski strój Grecji kontynentalnej

Fustanela (gr. fustanella) to krótka, plisowana spódnica noszona przez mężczyzn na Bałkanach. Jej nazwa pochodzi od włoskiego fustagno, czyli barchanu, z którego szyto najstarsze egzemplarze. W latach 20. XIX wieku nosili ją powstańcy walczący o niepodległość Grecji, a strój stał się w Europie symbolem filhellenizmu i męskiej odwagi. Po uzyskaniu niepodległości fustanelę z haftowanymi kamizelkami przejęła młoda armia grecka, w 1835 roku ogłoszono ją oficjalnym strojem dworskim i z czasem stała się greckim strojem narodowym. Za swój strój narodowy uważają ją także Albańczycy.

Do fustaneli zakładano białą koszulę z bardzo szerokimi rękawami, haftowaną kamizelkę (fermeli), pończochy z podwiązkami i skórzane trzewiki tsarouchia z dużymi czarnymi pomponami. Dziś fustanelę noszą przede wszystkim gwardziści i zespoły tańca ludowego. O tańcach, przy których się ją zakłada, piszemy w artykule Grecka muzyka i taniec tradycyjny.

Mundur ewzonów: 30 metrów materiału i 400 fałd

Ewzoni (potocznie tsoliades) to żołnierze Gwardii Prezydenckiej, która pilnuje Grobu Nieznanego Żołnierza i Pałacu Prezydenckiego w Atenach. Ich mundur wywodzi się ze strojów klefsów, partyzantów walczących z Turkami; skróconą fustanelę noszą od 1868 roku. Uroczysty strój składa się z:

• czerwonego fezu (farion) z długim czarnym chwostem i godłem państwowym,
• fustaneli uszytej z 30 m białego płótna, która ma podobno 400 fałd na pamiątkę 400 lat okupacji osmańskiej,
• białej koszuli (ypoditis) i kamizelki fermeli haftowanej białą lub złotą nicią,
• białych wełnianych pończoch z czarnymi jedwabnymi podwiązkami,
• czerwonych skórzanych trzewików tsarouchia z czarnymi pomponami; w podeszwie każdego jest 60–120 gwoździ, a jeden but waży ok. 1,5 kg.

Kandydaci do gwardii muszą mieć co najmniej 1,87 m wzrostu. Strój z fustanelą zakładają w niedziele i święta państwowe, na co dzień noszą długą tunikę doulamas.

Ewzoni podczas zmiany warty. Fot. Luc.T from Buggenhout, België, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Vraka – strój wyspiarza

Na wyspach Morza Egejskiego i na Krecie mężczyźni nosili vrakę – szerokie, workowate spodnie. Gwardia Prezydencka ma osobny „mundur wyspiarski”, wzorowany głównie na stroju kreteńskim: niebieską vrakę, kreteński kaftan, czerwoną kamizelkę, białą koszulę i pas z nożem. Tradycyjny strój mężczyzny z Krety uzupełniały kamizelka, szeroki pas ze srebrnym nożem i wysokie czarne buty stivania. Po I wojnie światowej vrakę na Krecie zaczęły zastępować spodnie w stylu wojskowym (kilota), wpuszczane w buty. Więcej o wyspie piszemy w przewodniku Kreta: atrakcje, zabytki i plaże.

Stroje kobiece w Grecji

Stroje kobiet były znacznie bardziej zróżnicowane niż męskie. Folklorystka Angeliki Hatzimichali podzieliła je na trzy grupy: stroje z sigouni, z kavadi i z sukienką (fustani). Do pierwszej grupy należy m.in. strój z Attyki widoczny na pocztówce z 1915 roku. Od XIX wieku kobiece stroje zmieniała zachodnia moda, którą przywoziły królowe – Amalia, Olga i Zofia – a także kontakty wsi z miastem.

Stroje z Attyki, pocztówka z 1915 roku. Fot. Garitan, domena publiczna, Wikimedia Commons

Karagouna – strój ślubny z Tesalii

Strój karagouna noszono we wsiach równiny tesalskiej: wokół Karditsy, Trikali i Kalambaki, aż po Larisę, Farsalę i Domokos. Dawniej kobiety zakładały go w dniu ślubu; wcześniej dziewczęta z okolic Karditsy nosiły białe sukienki. Charakterystyczny jest sagias – haftowany, rozcięty z przodu płaszcz bez rękawów. Pod nim zakładano koszulę, haftowany napierśnik, fartuchy i pas, czasem haftowany złotem. Głowę wiązano czarną chustą, którą zdobił rząd złotych monet, a panna młoda zakładała dodatkowo czerwoną chustę. Strój ma trzy odmiany, różniące się haftem i kolorem, a nosiły go kobiety jeszcze do końca lat 60. XX wieku.

Strój kobiecy z Krety

Strój z Anogii, nazywany sartza, to obok stroju ze Sfakii jeden z dwóch głównych kobiecych strojów Krety; pojawił się w połowie XVII wieku i noszono go także w innych częściach środkowej Krety. Składa się z długich spodni (salvari), długiej jedwabnej koszuli, białego haftowanego fartucha z przodu i czerwonego tkanego fartucha (sartza) z tyłu, krótkiego kaftanika zipouni, pasa i chusty na głowę. Do dziś zakładają go druhny podczas tradycyjnych wesel; o weselnych zwyczajach piszemy w artykule Greckie wesele w pytaniach i odpowiedziach.

Gdzie zobaczyć grecki strój ludowy?

Dziś tradycyjne stroje, często uproszczone, zakłada się tylko w niektórych miejscowościach na święta i z okazji imprez dla turystów. Najłatwiej zobaczyć je w Atenach:

• zmiana warty ewzonów przed Grobem Nieznanego Żołnierza na placu Syntagma odbywa się co godzinę, o pełnej godzinie, a uroczysta zmiana z całą kompanią i orkiestrą – w niedziele o 11:00; więcej o mieście w przewodniku Ateny: przewodnik po stolicy Grecji,
• Fundacja Folkloru Peloponeskiego (Fundacja Wasilisa Papantoniu) w Nauplionie prowadzi muzeum i od 1993 roku opiekuje się Narodowym Archiwum Strojów Greckich; w 1981 roku otrzymała Europejską Nagrodę Muzealną Roku,
• Lykeion ton Ellinidon (Lyceum Club Greczynek) w Atenach ma bogatą kolekcję strojów męskich i kobiecych oraz zespół tańca ludowego, który występuje w Grecji i za granicą.