Grecka muzyka i taniec tradycyjny

Najbardziej znane greckie tańce to korowody kalamatianos i syrtos, tsamikos, hasapiko oraz solowe zeibekiko, a znane z filmu sirtaki powstało dopiero w 1964 roku. Symbolem greckiej muzyki jest rebetiko – miejskie pieśni biednych warstw z przełomu XIX i XX wieku, od 2017 roku na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO, grane głównie na buzuki.

Gdzie i kiedy Grecy tańczą?

Taniec ma w Grecji przede wszystkim funkcję społeczną. Łączy społeczność w ważnych momentach roku – w Wielkanoc, przy winobraniu i podczas odpustów ku czci patronów miejscowości – oraz w życiu rodzin, przede wszystkim na weselach. Dlatego tradycja często wyznacza porządek tancerzy w korowodzie, np. według wieku. O zwyczajach weselnych piszemy w artykule Greckie wesele w pytaniach i odpowiedziach.

Znanych jest ponad 10 tys. tradycyjnych greckich tańców. Każdy region ma własny styl: tańce wyspiarskie są płynne, a pontyjskie, wywodzące się znad Morza Czarnego, ostre i szybkie. Część tańców przyjęła się w całym kraju; należą do nich syrtos, kalamatianos, ballos, zeibekiko i hasapiko. Tańce poszczególnych regionów opisujemy szerzej w tekście Tańce regionalne w Grecji.

Najbardziej znane greckie tańce ludowe

Większość tańców to korowody: tancerze trzymają się za ręce i przesuwają w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Wbrew obiegowej opinii nie wszystkie są spokojne – obok tańców „ciągnionych” (syrtos) są „skoczne” (pidichtos), z wyskokami i przysiadami.

Kalamatianos i syrtos

Kalamatianos to radosny taniec świąteczny w metrum 7/8 (3+2+2), tańczony w całej Grecji i na Cyprze. Ma 12 kroków: 10 naprzód i 2 wstecz. Prowadzący trzyma drugiego tancerza za chusteczkę, co pozwala mu wykonywać bardziej efektowne figury. Syrtos ma te same kroki, ale jest wolniejszy i dostojniejszy, w równym metrum 4/4.

Tsamikos

Tsamikos, zwany też kleftikos, to taniec w metrum 3/4 o wolnym, ściśle wyznaczonym tempie. Liczy się w nim postawa i styl tancerza. Prowadzący, wsparty na ręce sąsiada, wykonuje wysokie, akrobatyczne wyskoki.

Pentozali z Krety

Pentozali to wizytówka Krety: szybki taniec wojenny z wysokimi skokami i dużą swobodą improwizacji. Tancerze trzymają się za ramiona i tworzą niezamknięte koło, a tempo stopniowo rośnie. Muzykę do niego przypisuje się kreteńskiemu skrzypkowi Stefanosowi Triantafillakisowi (lata 1770–1771).

Tańce ludowe przy klasztorze Hosios Loukas. Fot. Sogal, CC BY-SA 3.0 gr, Wikimedia Commons

Hasapiko, zeibekiko i sirtaki

Hasapiko, czyli „taniec rzeźników”, pochodzi z Konstantynopola. Powstał w średniowieczu jako pantomima walki z mieczami, którą cech rzeźników przejął od bizantyjskiego wojska. Ma wersję wolną (hasapikos varys, metrum 4/4) i szybką (hasaposerviko, 2/4).

Zeibekiko to taniec solowy w metrum 9/4 lub 9/8, wywodzący się od zejbeków, nieregularnej milicji z zachodniej Anatolii. Pierwotnie tańczyło go dwóch uzbrojonych mężczyzn, z czasem stał się improwizacją jednego tancerza. Po wymianie ludności między Grecją a Turcją w 1922 roku spopularyzował się w Grecji kontynentalnej i dziś tańczą go także kobiety.

Sirtaki, które wielu uważa za „najsłynniejszy grecki taniec”, nie jest tańcem ludowym. Choreografię stworzono w 1964 roku do filmu „Grek Zorba”, łącząc wolne i szybkie hasapiko z elementami syrtosu; przypisuje się ją Jorgosowi Proviasowi, a muzykę skomponował Mikis Theodorakis. Historię tego tańca opisujemy w artykule Taniec sirtaki, czyli filmowa „Zorba”.

Rebetiko – muzyka greckiego miasta

Rebetiko to miejska pieśń Greków, zwłaszcza najuboższych, od końca XIX wieku do lat 50. XX wieku. Łączy elementy muzyki europejskiej, ludowej muzyki kontynentu i wysp, śpiewu cerkiewnego oraz tureckich skal makam. Jako odrębny gatunek ukształtowało się w latach 30. XX wieku. Duży wpływ mieli na nie uchodźcy z Azji Mniejszej, którzy przybyli do Grecji po 1922 roku. Piosenki opisują życie miejskiej biedoty: nędzę, nieszczęśliwą miłość i śmierć.

Po latach zapomnienia rebetiko wróciło do łask w latach 60. i 70. W 2017 roku UNESCO wpisało je na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Najbardziej znanych wykonawców przedstawiamy w artykule Najpopularniejsi greccy piosenkarze.

Amanes i muzyka ze Smyrny

Amanes to powolna, żałobna improwizacja wokalna, w której powtarza się okrzyk „aman” („litości”, „biada”). Rozwinął się w wielokulturowych miastach Imperium Osmańskiego – Smyrnie, Konstantynopolu i Salonikach – a uchodźcy z Azji Mniejszej przenieśli go do Grecji, gdzie stał się podstawą wczesnego rebetiko tzw. szkoły smyrneńskiej. Muzykę smyrneńską grano na kanunie, santurze, lirze konstantynopolitańskiej, cymbałach i klarnecie.

Buzuki i baglamas

Buzuki to lutnia z długą szyjką i metalowymi strunami, na której gra się kostką. Na początku XX wieku przywieźli ją do Grecji uchodźcy z Anatolii i szybko stała się głównym instrumentem rebetiko. Pierwotnie miała trzy pary strun; w latach 50. XX wieku spopularyzowano wersję czterochórową, z którą kojarzony jest Manolis Chiotis. Baglamas to mniejsze buzuki, strojone oktawę wyżej, które akompaniuje mu zwłaszcza w pirejskim stylu rebetiko. Więcej o instrumencie piszemy w artykule Buzuki – popularny grecki instrument muzyczny.

Neo Kyma – grecka Nowa Fala

Neo Kyma („nowa fala”) to nurt, który pojawił się w połowie lat 60. XX wieku i przetrwał ok. dekady. Łączył ambitną piosenkę entechno z francuskim chanson, a nazwę nadał mu Jannis Spanos, nawiązując do francuskiej Nouvelle Vague. Do tego nurtu należeli m.in. Arleta, Dionisis Sawopulos i Mariza Koch.

W Atenach regionalne tańce w strojach ludowych prezentuje Teatr Tańców Greckich założony przez choreografkę Dorę Stratou, która wydała też serię 50 płyt z grecką muzyką ludową. Tańce zobaczysz również na wiejskich odpustach i weselach, a stroje tancerzy opisujemy w artykule Grecki strój ludowy.

Tańce ludowe na Ikarii. Fot. Chrysadthi, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons