Buzuki – popularny grecki instrument muzyczny

Buzuki (gr. μπουζούκι) to grecka lutnia o długiej szyjce, z okrągłym pudłem i metalowymi strunami szarpanymi kostką. Do Grecji trafiło z uchodźcami z Azji Mniejszej po 1922 roku i stało się głównym instrumentem rebetiko. Dziś najczęściej ma osiem strun w czterech parach.

Buzuki – co to za instrument?

Buzuki należy do rodziny lutni o długiej szyjce. Ma wypukłe, klepkowe pudło rezonansowe w kształcie gruszki lub łzy i długi gryf z progami. Struny są stalowe, podwójne (w parach) i szarpie się je kostką, dlatego instrument brzmi ostro i metalicznie – trochę jak mandolina, ale niżej. Mimo tego podobieństwa buzuki nie jest mandoliną: ma znacznie dłuższą szyjkę i inny strój.

Pudło rezonansowe buzuki. Fot. Gargarean, domena publiczna, Wikimedia Commons

Skąd pochodzi buzuki i co znaczy jego nazwa?

Nazwa pochodzi od tureckiego słowa bozuk – „zepsuty”, „przerobiony” – a nie, jak się czasem podaje, od greckiego słowa oznaczającego zmianę. Przodkami buzuki są turecki saz i tambouras, który w starożytnej Grecji znano jako pandurę.

Instrument rozpowszechnił się w Grecji po wojnie grecko-tureckiej z lat 1919–1922 i wymianie ludności między Grecją a Turcją. Uchodźcy z Azji Mniejszej osiedlali się w Pireusie, Salonikach i innych miastach portowych, przywożąc ze sobą instrumenty i muzykę. W Grecji buzuki zyskało klepkowe pudło zapożyczone od neapolitańskiej mandoli.

Rodzaje buzuki: trichordo, tetrachordo i buzuki irlandzkie

• Trichordo – klasyczne buzuki z trzema parami strun (sześć strun), strojone D–A–D. To na nim grano wczesne rebetiko; tradycjonaliści wciąż wolą je do dawnego stylu, a ostatnio znów zyskuje popularność.
• Tetrachordo – odmiana z czterema parami strun (osiem strun), strojona C–F–A–D, podobnie jak cztery najwyższe struny gitary. Spopularyzował ją w połowie lat 50. Manolis Chiotis i dziś to najczęściej spotykane buzuki.
• Buzuki irlandzkie – osobny instrument, który powstał po tym, jak około 1965 roku Johnny Moynihan wprowadził greckie buzuki do muzyki irlandzkiej. Ma płaski tył i inny strój niż greckie.

Buzuki w rebetiko i greckiej muzyce popularnej

Rebetiko to miejska muzyka popularna Greków, zwłaszcza najuboższych, od końca XIX wieku do lat 50. XX wieku. Narodziła się w portowych miastach zachodniej Anatolii, w kawiarniach, tekke i więzieniach, a po 1922 roku rozwinęła się w Pireusie i Salonikach. Buzuki stało się jej symbolem w połowie lat 30., wypierając instrumenty z czasów osmańskich. Obok niego grano na baglamie (mniejszym buzuki), gitarze, akordeonie i klarnecie.

Pionierem rebetiko z buzuki był Markos Vamvakaris (od 1932 roku), a Vassilis Tsitsanis nadał mu bardziej zachodnie brzmienie i położył podwaliny pod grecką muzykę popularną. Po 1936 roku, za dyktatury Metaksasa, cenzura usuwała z piosenek wzmianki o narkotykach. Od 2017 roku rebetiko jest na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Manolis Chiotis (1921–1970) z Salonik połączył rebetiko z jazzem i muzyką latynoską. Występował w eleganckich ateńskich klubach i w filmach, dzięki czemu buzuki przeszło z marginesu do centrum greckiej kultury. W 1964 roku zagrał z Mary Lindą w Białym Domu dla prezydenta Johnsona. Dziś buzuki jest podstawą muzyki laiko – o jej gwiazdach piszemy w artykule o greckich piosenkarzach.

Buzuki w filmie „Grek Zorba”

Na świecie dźwięk buzuki kojarzy się przede wszystkim z „Tańcem Zorby” Mikisa Theodorakisa z filmu „Grek Zorba” (1964). Ścieżkę dźwiękową nagrano na buzuki, a melodia wywodzi się z tradycyjnego syrtosu z Chanii i z rebetiko. W 1965 roku wersja orkiestry Marcella Minerbiego dotarła do 6. miejsca brytyjskiej listy przebojów. Do tej muzyki tańczy się sirtaki, a szerzej o tradycyjnych tańcach i instrumentach piszemy w przewodniku po greckiej muzyce i tańcu.

Najczęstsze pytania

Ile strun ma buzuki?

Klasyczne buzuki trichordo ma sześć strun w trzech parach, a współczesne tetrachordo – osiem strun w czterech parach. Tetrachordo spopularyzował w latach 50. Manolis Chiotis.

Czym różni się buzuki od mandoliny?

Buzuki to lutnia o długiej szyjce, z innym strojem i niższym brzmieniem niż mandolina. Oba instrumenty mają podwójne metalowe struny szarpane kostką, dlatego brzmią podobnie.

Czy buzuki jest greckim wynalazkiem?

Nie do końca. Nazwa pochodzi z tureckiego, a przodkami instrumentu są saz i tambouras. Współczesną formę buzuki zyskało jednak w Grecji, gdzie stało się symbolem rebetiko.