Atena – zrodzona z głowy grecka bogini

Atena (rzymska Minerwa) to grecka bogini mądrości, rozważnie prowadzonej wojny i rzemiosła, córka Zeusa i Metis. Według mitu wyskoczyła z głowy ojca w pełnej zbroi. Była patronką Aten: jej świątynią jest Partenon na Akropolu, a symbolami – sowa i drzewo oliwne.

Kim była Atena?

Atena należała do najważniejszych bóstw olimpijskich. Opiekowała się trzema dziedzinami: mądrością, wojną i rzemiosłem. Reprezentowała zdyscyplinowaną, przemyślaną stronę wojny – w przeciwieństwie do swojego brata Aresa, syna Zeusa i Hery, boga bitewnego szału. Podobnie jak Artemida pozostała dziewicą – nie miała męża ani dzieci.

Grecy nadali jej wiele przydomków, które opisują jej role:

• Partenos – „Dziewica”; od tego przydomka pochodzi nazwa Partenonu,
• Promachos – „ta, która walczy w pierwszym szeregu”,
• Polias – opiekunka miasta,
• Pallas – prawdopodobnie od słowa „potrząsać (bronią)”,
• Ergane – „Pracowita”, patronka rzemieślników i tkaczek,
• Glaukopis – „o lśniących oczach”, jak nazywa ją Homer.

Poza Atenami czczono ją m.in. w Sparcie (jako Atenę Chalkioikos – „z Brązowego Domu”), na Rodos i w Pergamonie. Rzymianie utożsamili ją z Minerwą. Pozostałych bogów Olimpu przedstawiamy w przeglądzie bogów i bogiń starożytnej Grecji.

Pomnik Ateny przed Akademią Ateńską. Fot. George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Jak narodziła się Atena?

Matką Ateny była Metis – okeanida, uosobienie mądrości i przebiegłości, według „Teogonii” Hezjoda pierwsza żona Zeusa. Gaja i Uranos przepowiedzieli, że Metis urodzi córkę mądrzejszą od matki, a potem syna, który obali ojca. Zeus podstępem namówił Metis, by zmieniła się w muchę, i połknął ją, gdy była już w ciąży.

Po pewnym czasie Zeusa rozbolała głowa. Hefajstos – w innych wersjach Prometeusz – rozłupał ją toporem, a z głowy wyskoczyła dorosła Atena w zbroi i z bronią. Metis według mitu nadal doradzała Zeusowi z jego wnętrza.

Waza Malarza Narodzin Ateny. Fot. ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Symbole Ateny: sowa, oliwka i egida

Atrybutami bogini były sowa, drzewo oliwne, wąż, egida (skóra zwierzęca lub tarcza, często z głową Gorgony), hełm i włócznia. Sowa dzięki niej stała się symbolem mądrości.

Drzewo oliwne wiąże się z mitem o założeniu Aten. O opiekę nad miastem rywalizowali Atena i Posejdon; bogini wygrała, bo dała mieszkańcom pierwsze drzewo oliwne. Na Akropolu oba bóstwa czczono w Erechtejonie, zbudowanym w latach ok. 421–406 p.n.e. Przy świątyni rosło święte drzewo oliwne, a w posadzce północnego portyku pokazywano ślady trójzębu Posejdona. O tym, jak ważne dla Greków są oliwki do dziś, piszemy w artykule o oliwkach.

Mity o Atenie: Arachne, Tejrezjasz i Meduza

• Arachne – według Owidiusza śmiertelna tkaczka wyzwała Atenę na pojedynek w tkaniu. Bogini wygrała i zamieniła ją w pierwszego pająka.
• Tejrezjasz – według Kallimacha młody Tejrezjasz zobaczył Atenę w kąpieli i oślepł, bo bogowie karali tak każdego, kto ujrzał nieśmiertelnego bez jego zgody. W zamian Atena dała mu dar wieszczenia i długie życie. Inna wersja mitu przypisuje oślepienie Herze.
• Meduza – według Owidiusza Atena zamieniła Meduzę w Gorgonę po tym, jak Posejdon napadł na nią w świątyni bogini.

Gdzie zobaczyć Atenę w Atenach?

Najważniejszym miejscem kultu był Akropol. W Partenonie stał posąg Ateny Partenos dłuta Fidiasza – ze złota i kości słoniowej, wysoki na ok. 13 m, poświęcony w 438 r. p.n.e. Bogini trzymała w prawej dłoni posąg Nike wysokości ok. 2 m. Oryginał zaginął w pierwszym tysiącleciu n.e.

Jak wyglądał, pokazuje rzymska kopia z II w. n.e., tzw. Atena z Warwakejonu (na zdjęciu głównym), w Narodowym Muzeum Archeologicznym. Oryginalne kariatydy z Erechtejonu – sześć posągów kobiet podtrzymujących portyk – są dziś w Muzeum Akropolu; jedną wywiózł lord Elgin. Na cześć bogini obchodzono Panatenaje, w miesiącu hekatombajonie – główne święto ateńskiego kalendarza. Więcej o mieście bogini w przewodniku po Atenach.

Najczęstsze pytania

Dlaczego sowa jest symbolem Ateny?

Sowa była jednym z atrybutów Ateny, bogini mądrości, i dzięki temu związkowi sama stała się symbolem mądrości.

Kto był matką Ateny?

Metis, okeanida uosabiająca mądrość, pierwsza żona Zeusa. Zeus połknął ją w ciąży, a Atena narodziła się z jego głowy.

Jaka świątynia była poświęcona Atenie?

Partenon na ateńskim Akropolu, w którym stał posąg Ateny Partenos dłuta Fidiasza. Atenę czczono też w Erechtejonie, razem z Posejdonem.