Artemida – grecka bogini łowów

Artemida (rzymska Diana) to grecka bogini łowów, dzikiej przyrody i zwierząt, a także porodu i opieki nad dziećmi, zwłaszcza dziewczętami. Należała do dwunastu bogów olimpijskich. Była córką Zeusa i tytanidy Leto oraz bliźniaczą siostrą Apollina, urodzoną według mitu na wyspie Delos. Jej atrybuty to łuk, strzały i kołczan, a świętym zwierzęciem – jeleń.

Kim była Artemida?

Artemida to obok Ateny i Afrodyty jedna z najlepiej znanych greckich bogiń. Starożytni Grecy czcili ją jako boginię polowania, dzikich ostępów, zwierząt i roślinności, ale także jako opiekunkę porodu, dzieci i czystości. Razem z Ateną i Hestią należała do trzech wielkich bogiń-dziewic: odrzuciła miłość i małżeństwo, a czas spędzała na polowaniu w górach i lasach w towarzystwie nimf.

Tę podwójną rolę – opiekunki kobiet i dzieci oraz bezwzględnej łowczyni – dobrze widać w mitach. Artemida chroniła tych, którzy się jej powierzyli, ale surowo karała każdego, kto ją obraził lub złamał dane jej przyrzeczenie. Tytuły i atrybuty innych olimpijczyków porównujemy w artykule o bogach i boginiach starożytnej Grecji.

Jak przedstawiano Artemidę w sztuce?

Artystom łatwo było ją rozpoznać po atrybutach: Artemida to zwykle młoda kobieta w sukni do kolan lub w długim chitonie, z łukiem w dłoni i kołczanem ze strzałami. Często towarzyszy jej jeleń lub łania – tak jak w posągu zwanym Dianą z Wersalu, który przedstawia zdjęcie na górze strony. Ważnym zwierzęciem w jej kulcie był także niedźwiedź, o czym przypomina rytuał w Brauron.

Głowa posągu Artemidy w Luwrze. Fot. Coyau, domena publiczna, Wikimedia Commons

Mity o Artemidzie

Narodziny na Delos

Leto, ukrywając się przed gniewem zazdrosnej Hery, urodziła bliźnięta na wyspie Delos. Według jednej z wersji mitu Artemida przyszła na świat pierwsza i zaraz potem pomogła matce urodzić Apollina.

Niobe

Królowa Niobe chełpiła się, że przewyższa Leto, bo urodziła czternaścioro dzieci, a bogini tylko dwoje. Za tę pychę Apollo zabił jej siedmiu synów, a Artemida siedem córek.

Akteon

Myśliwy Akteon przypadkiem natknął się na Artemidę kąpiącą się z nimfami w świętej grocie. Rozgniewana bogini zamieniła go w jelenia, a jego własne psy myśliwskie – według mitu pięćdziesiąt – dopadły go i rozszarpały.

Kallisto

Nimfa Kallisto, towarzyszka Artemidy, złożyła ślub czystości, ale uwiódł ją Zeus. Według jednej z wersji Artemida za karę zamieniła ją w niedźwiedzicę. Kallisto trafiła potem na niebo jako gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy.

Orion

Mit o Orionie ma wiele wersji. W jednej z nich Apollo podstępem założył się z Artemidą, że nie trafi w odległy punkt na morzu. Bogini, chcąc dowieść swojej celności, nieświadomie zastrzeliła Oriona.

Gdzie czczono Artemidę? Świątynie i sanktuaria

Ślady kultu Artemidy można zobaczyć w kilku miejscach w Grecji i poza nią:

• Brauron (Vravrona) na wschodnim wybrzeżu Attyki, około 25 km od Aten – sanktuarium działające od VIII wieku p.n.e., z małą świątynią, świętym źródłem i portykiem w kształcie litery Π. Co cztery lata ateńskie dziewczęta brały tu udział w święcie arkteia: jako „niedźwiedzice” (arktoi) tańczyły, biegały w szafranowych szatach i składały ofiary. Około 330 m od sanktuarium działa muzeum archeologiczne z wotami z tego miejsca.
• Delos – wyspa narodzin Artemidy i Apollina, jedno z najważniejszych miejsc kultu starożytnej Grecji, wpisane w 1990 roku na listę UNESCO.
• Korfu – w dzielnicy Garitsa zachowały się pozostałości świątyni Artemidy z około 580 roku p.n.e., jednej z pierwszych w pełni doryckich budowli z kamienia. Jej zachodni fronton z Gorgoną można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym na Korfu.
• Sparta – sanktuarium Artemidy Orthii, gdzie czczono ją jako wojowniczkę.
• Efez (dziś Turcja, koło Selçuk) – świątynia Artemidy, zaliczana do siedmiu cudów świata starożytnego. Zbudowana około 550 roku p.n.e., spalona w 356 roku p.n.e. przez Herostratesa i odbudowana. Dziś zostały z niej fundamenty i jedna zrekonstruowana kolumna.

Ruiny na Delos, wyspie Artemidy i Apollina. Fot. Dinkum, CC0, Wikimedia Commons

Najczęstsze pytania

Kim byli rodzice Artemidy?

Artemida była córką Zeusa i tytanidy Leto. Jej bratem bliźniakiem był Apollo, a oboje urodzili się według mitu na wyspie Delos.

Jakie są symbole Artemidy?

Symbolami Artemidy są łuk, strzały i kołczan. Świętym zwierzęciem bogini był jeleń, a w jej kulcie ważną rolę odgrywał też niedźwiedź.

Jak nazywała się Artemida w mitologii rzymskiej?

Rzymskim odpowiednikiem Artemidy była Diana, również bogini łowów i Księżyca.