Słynny Pireus był kiedyś wyspą

W 2011 roku grecko-francuski zespół naukowców ogłosił, że Pireus, główny port Aten, był kiedyś wyspą. Według badań opublikowanych w czasopiśmie „Geology” skaliste wzgórze Pireusu było otoczone morzem w latach ok. 4800–3400 p.n.e., a w epoce brązu oddzielała je od lądu szeroka laguna.

Co odkryli naukowcy w 2011 roku?

Zespołem kierował francuski archeolog i geograf Jean-Philippe Goiran z CNRS, a współpracowali z nim badacze z Uniwersytetu Ateńskiego oraz uniwersytetów Paris 1 i Paris Ouest. Na równinie rzeki Kefisos, między Pireusem a Atenami, wykonali około dziesięciu odwiertów głębszych niż 20 metrów. Każdą warstwę osadów datowali metodą radiowęglową (C-14), a wyniki zestawili z dawnymi mapami i przekazami historycznymi. Artykuł „Piraeus, the ancient island of Athens” ukazał się w czerwcu 2011 roku w 39. tomie „Geology”.

Rdzenie wiertnicze pokazały kolejne etapy zmian wybrzeża:

• na początku holocenu skaliste wzgórze Pireusu łączyło się z lądem Attyki;
• w późnym neolicie, ok. 4800–3400 p.n.e., poziom morza się podniósł i Pireus stał się wyspą na płytkiej zatoce;
• od ok. 2800 p.n.e. morze podnosiło się wolniej, a rzeka Kefisos nanosiła coraz więcej osadów, więc w epoce brązu wyspę oddzielała od lądu laguna;
• resztki tej laguny i bagien przetrwały jeszcze do V wieku p.n.e.

Strabon miał rację

Tezę, że Pireus był niegdyś wyspą, stawiał już w I wieku n.e. grecki geograf Strabon. Geologiczne dowody przyniosły jednak dopiero odwierty z równiny Kefisos, które pokazały, że starożytny autor dobrze opisał krajobraz, którego sam już nie widział.

Patrząc na dzisiejszy Pireus, gęsto zabudowane miasto portowe, które zrosło się z Atenami w jedną aglomerację, trudno uwierzyć, że kiedyś oddzielała go od lądu woda. Port leży ok. 7–8 km na południowy zachód od centrum Aten.

Jak Pireus połączył się z Atenami?

W 493 r. p.n.e. Temistokles rozpoczął fortyfikowanie Pireusu i przekonał Ateńczyków, by wykorzystali jego naturalne zatoki jako bazę floty. W V wieku p.n.e. Temistokles, Kimon, a potem Perykles połączyli miasto z portem dwoma Długimi Murami. Według badaczy mury stanęły częściowo na resztkach przybrzeżnego bagna zwanego Halipedon. Chroniły drogę z portu do miasta, nad którym górował Akropol.

Starożytny Pireus miał trzy naturalne porty u stóp skalistych wzgórz:

• Kantharos: dzisiejszy port główny, skąd odpływają promy;
• Zea: dziś zwana Pasalimani;
• Munichia: najmniejsza, znana dziś jako Mikrolimano.

Samo miasto odbudowano według regularnej siatki ulic zaprojektowanej przez Hippodamosa z Miletu. Szerzej o tym okresie piszemy w artykule o historii Grecji.

Mikrolimano, dawny port Munichia w Pireusie, ze śladami antycznych fortyfikacji. Fot. George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Co się zmieniło od tego czasu

Od publikacji badań minęło 15 lat i Pireus zmienił się przede wszystkim jako port. W 2016 roku chiński koncern COSCO Shipping kupił 51% akcji Zarządu Portu Pireus za 280,5 mln euro, a do 2021 roku zwiększył swój udział do 67%. Przeładunki kontenerów wzrosły z 880 tys. TEU w 2010 roku do ponad 5 mln TEU w 2023 roku.

Rośnie też ruch turystyczny. W 2024 roku port obsłużył 1,7 mln pasażerów statków wycieczkowych (rok wcześniej 1,5 mln) i 810 zawinięć wycieczkowców, z czego ponad 600 rozpoczynało lub kończyło tu rejs. W październiku 2022 roku do portu dotarła linia 3 ateńskiego metra: z Pireusu na lotnisko jedzie się nią ok. 55 minut, a na plac Syntagma ok. 12–13 minut. Według spisu z 2021 roku gmina Pireus liczy 168 151 mieszkańców i jest czwartą co do wielkości gminą Grecji.

Co zobaczyć w Pireusie?

Ślady starożytnego portu najłatwiej znaleźć w Mikrolimano, gdzie przy nabrzeżu zachowały się fragmenty fortyfikacji Munichii, oraz w Muzeum Archeologicznym w Pireusie, położonym obok antycznego teatru w Zei. Muzeum pokazuje głównie rzeźby z Pireusu i wybrzeża Attyki, w tym brązowe posągi odkryte w 1959 roku, m.in. Apollina, Ateny i Artemidy. Większość podróżnych trafia jednak do Pireusu w drodze na greckie wyspy: stąd odpływają promy na wyspy Zatoki Sarońskiej, Cyklady, Kretę, Dodekanez i wyspy północnego Morza Egejskiego.

Najczęstsze pytania

Kiedy Pireus był wyspą?

Według badań z 2011 roku w latach ok. 4800–3400 p.n.e., w późnym neolicie. Później, w epoce brązu, od lądu oddzielała go laguna, którą stopniowo wypełniły osady rzeki Kefisos.

Kto udowodnił, że Pireus był wyspą?

Grecko-francuski zespół pod kierunkiem Jeana-Philippe’a Goirana z CNRS, który opisał wyniki odwiertów w czasopiśmie „Geology” w 2011 roku. Tę samą tezę stawiał już w I wieku n.e. geograf Strabon.

Jak dojechać z Aten do Pireusu?

Najprościej metrem: do Pireusu jeżdżą linia 1 i linia 3. Z placu Syntagma linią 3 dojedziesz do portu w ok. 12–13 minut, a z lotniska w ok. 55 minut (czasy podane przy otwarciu linii w 2022 roku).