Historia Grecji – od starożytności po czasy nowożytne

Historia Grecji zaczyna się od kultur epoki brązu – minojskiej na Krecie i mykeńskiej na kontynencie. Szczyt rozwoju starożytnych miast-państw przypadł na okres klasyczny (490–323 p.n.e.), w 146 r. p.n.e. Grecję podbił Rzym, potem przez wieki należała do Bizancjum i Imperium Osmańskiego. Niepodległość, wywalczoną w powstaniu z 1821 roku, mocarstwa uznały w 1830 roku.

Prehistoria i epoka brązu

Najstarsze ślady człowieka na terenie Grecji pochodzą z paleolitu, a w neolicie powstały pierwsze osady rolnicze, zwłaszcza w Tesalii. Wiele z tego, co wiemy o najdawniejszych dziejach kraju, zawdzięczamy badaniom archeologicznym.

• Kultura cykladzka rozwijała się na Cykladach mniej więcej od 3200 do 1050 r. p.n.e.
• Cywilizacja minojska na Krecie trwała w przybliżeniu od 3100 do 1100 r. p.n.e. Osłabiły ją kataklizmy: erupcja wulkanu na Therze (Santorini) ok. 1628 r. p.n.e. i trzęsienia ziemi; ok. 1425 r. p.n.e. spłonęły wszystkie pałace minojskie poza Knossos. Ruiny Knossos odkopywał od 1900 roku Arthur Evans.
• Cywilizacja mykeńska – kultura pałacowa kontynentalnej Grecji, która po upadku pałaców minojskich objęła także Kretę. Jej rozkwit przypada na lata ok. 1400–1100 p.n.e.

Ok. 1100 r. p.n.e. ośrodki mykeńskie upadły i zaczęły się tzw. wieki ciemne (ok. 1100–800 p.n.e.) – czas spadku liczby ludności i upadku piśmienności. Grecy tłumaczyli ten upadek najazdem Dorów, ale archeologia dostarcza niewielu dowodów na tę wersję.

Starożytna Grecja: okres archaiczny i klasyczny

Okres archaiczny (ok. 800–490 r. p.n.e.) przyniósł alfabet grecki, pierwsze dzieła literatury i ukształtowanie się miast-państw (polis). Grecy zakładali kolonie nad Morzem Czarnym, w południowej Italii (Wielka Grecja) i w Azji Mniejszej.

Okres klasyczny zaczął się w czasie wojen grecko-perskich w V wieku p.n.e. To czas rozkwitu ateńskiej demokracji, sztuki, teatru, literatury i filozofii; z tego okresu pochodzi m.in. zabudowa Akropolu ateńskiego. Najważniejsze wydarzenia:

• 490 i 480–479 r. p.n.e. – perskie wyprawy na Grecję i zwycięstwa Greków;
• 431–404 r. p.n.e. – wojna peloponeska między Atenami a Spartą;
• 338 r. p.n.e. – bitwa pod Cheroneą, po której hegemonię w Grecji przejęła Macedonia Filipa II;
• 334–323 r. p.n.e. – podboje Aleksandra Wielkiego; jego śmierć w 323 r. p.n.e. kończy okres klasyczny.

Tolos w Delfach. Fot. Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Grecja hellenistyczna i rzymska

Okres hellenistyczny (323–146 r. p.n.e.) to czas królestw następców Aleksandra i szerzenia się kultury greckiej na Wschodzie. Skończył się podbojem rzymskim: w 146 r. p.n.e. wódz Lucjusz Mummiusz zdobył i złupił Korynt, a Macedonia stała się prowincją rzymską. Południową Grecję włączono początkowo do tej prowincji; za cesarza Augusta wydzielono z niej osobną prowincję Achaję. Rzymianie pozostawili Grekom lokalny samorząd, a sami przejęli wiele elementów greckiej kultury.

Bizancjum i panowanie osmańskie

Od założenia Konstantynopola jako stolicy w IV wieku Grecja należała do Cesarstwa Bizantyjskiego i dzieliła jego losy. W VII–IX wieku cesarstwo, a z nim ziemie greckie, atakowali m.in. Słowianie, Awarowie, Arabowie i Bułgarzy. Po IV wyprawie krzyżowej (1204) część Grecji przeszła pod władzę zachodnich rycerzy i Wenecji.

Turcy osmańscy zdobyli Konstantynopol w 1453 roku, Ateny w 1458, a Peloponez w 1460 roku; w połowie XVI wieku władali niemal całą Grecją kontynentalną. Rodos padło w 1522 roku, a Wenecjanie utrzymali Kretę aż do wojny kreteńskiej (1645–1669). Wyspy Jońskie pozostały głównie w rękach Wenecji. Pierwsze duże powstanie przeciw Turkom, tzw. powstanie Orłowa na początku lat 70. XVIII wieku, zostało krwawo stłumione.

Amfora czarnofigurowa z VI w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach. Fot. Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Jak Grecja odzyskała niepodległość?

Za symboliczny początek powstania uważa się 25 marca 1821 roku. Walki trwały latami, aż Wielka Brytania, Francja i Rosja uznały prawo Greków do własnego państwa (traktat londyński z 1827 roku) i rozbiły flotę osmańską pod Navarino. Protokół londyński z 3 lutego 1830 roku uznał niepodległość Grecji, a traktat konstantynopolitański z 1832 roku potwierdził ją jako w pełni niezależne królestwo.

• 1832 – królem zostaje bawarski książę Otton, obalony w 1862 roku;
• 1863 – na tron wstępuje duński książę Jerzy I; Wielka Brytania przekazuje Grecji Wyspy Jońskie;
• 1881 – Grecja przejmuje Tesalię i część Epiru;
• 1896 – Ateny organizują pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie;
• 1897 – przegrana wojna z Turcją o Kretę; od 1898 roku wyspa jest autonomicznym Państwem Kreteńskim, a w 1913 roku zostaje przyłączona do Grecji.

Grecja w XX wieku

W 1910 roku na czele rządu stanął Eleftherios Wenizelos. Dzięki wojnom bałkańskim (1912–1913) Grecja zyskała Macedonię, Epir i Kretę. Klęska w wojnie grecko-tureckiej (1919–1922) zakończyła się wymianą ludności na mocy traktatu z Lozanny (1923): z domów musiało odejść ponad 1,5 mln chrześcijan i prawie pół miliona muzułmanów.

• 28 października 1940 – Włochy atakują Grecję; Grecy odpierają atak aż do Albanii;
• 1941–1944 – okupacja niemiecka, włoska i bułgarska;
• 1946–1949 – wojna domowa;
• 1952 – Grecja wstępuje do NATO;
• 21 kwietnia 1967 – zamach stanu i dyktatura „czarnych pułkowników”, która upada w 1974 roku;
• 1974 – referendum znosi monarchię; 19 czerwca 1975 roku parlament przyjmuje nową konstytucję republiki;
• 1 stycznia 1981 – Grecja zostaje dziesiątym członkiem Wspólnot Europejskich (dziś UE).

Terakotowa maska komediowa, Muzeum Agory Starożytnej. Fot. Dorieo, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Grecja w XXI wieku

1 stycznia 2001 roku Grecja weszła do strefy euro, a w 2002 roku euro zastąpiło drachmę w obiegu. W 2004 roku Ateny zorganizowały letnie igrzyska olimpijskie. Pod koniec 2009 roku zaczął się kryzys zadłużenia: kraj przeszedł programy pomocowe i najdłuższą recesję wśród rozwiniętych gospodarek, z których formalnie wyszedł 20 sierpnia 2018 roku. Aktualne podstawowe dane o państwie zebraliśmy w artykule Co powinieneś wiedzieć o Grecji?, a o greckich bogach i mitach piszemy w tekście Bogowie i boginie starożytnej Grecji.

Najczęstsze pytania

Kiedy Grecja odzyskała niepodległość?

Powstanie wybuchło w 1821 roku (święto narodowe obchodzi się 25 marca). Mocarstwa uznały niepodległość Grecji protokołem londyńskim 3 lutego 1830 roku, a traktat z 1832 roku potwierdził ją jako w pełni niezależne królestwo.

Kiedy Grecja weszła do Unii Europejskiej?

1 stycznia 1981 roku Grecja została dziesiątym członkiem Wspólnot Europejskich, z których powstała Unia Europejska. Do strefy euro należy od 1 stycznia 2001 roku.

Kiedy w Grecji rządzili czarni pułkownicy?

Od zamachu stanu 21 kwietnia 1967 roku do 1974 roku. Po upadku junty w referendum zniesiono monarchię, a w 1975 roku uchwalono nową konstytucję.

Kiedy Rzym podbił Grecję?

W 146 r. p.n.e., gdy Rzymianie zdobyli i złupili Korynt, a Macedonia stała się prowincją rzymską. Ten rok uznaje się za koniec okresu hellenistycznego.