Archeologia starożytnej Grecji

Najważniejsze ślady najstarszych cywilizacji Grecji archeolodzy odsłonili w Knossos na Krecie i w Mykenach na Peloponezie. W Knossos pierwszy pałac powstał ok. 1900 r. p.n.e., a systematyczne wykopaliska zaczął tam w 1900 roku Arthur Evans. Mykeny w latach 1874–1876 badał Heinrich Schliemann, a od nich nazwę wzięła cała kultura mykeńska.

Kultura minojska i pałac w Knossos

Kulturę minojską, nazywaną też kreteńską, nazwano od legendarnego władcy Krety – Minosa. Jej centrum było Knossos. Pierwszy pałac zbudowano tam ok. 1900 r. p.n.e. na wzgórzu zamieszkanym już od tysięcy lat. Po zniszczeniu ok. 1700 r. p.n.e. pałac odbudowano i rozbudowano – lata 1700–1450 p.n.e. to szczyt rozwoju minojskiej architektury i malarstwa ściennego. Ok. 1450 r. p.n.e. Knossos przeszło pod wpływy mykeńskie, a wielkie zniszczenie pałacu datuje się zwykle na ok. 1350 r. p.n.e., choć chronologia ostatniego okresu wciąż budzi spory.

Z Knossos wiążą się mity o Minosie, Pazyfae, Ariadnie, Tezeuszu i Dedalu. Według legendy Dedal zbudował tu labirynt, w którym uwięziono Minotaura – półbyka, półczłowieka. Potwora zabił Tezeusz, a z labiryntu wyprowadziła go nić Ariadny. Zawiłe korytarze i liczne pomieszczenia pałacu sprawiają, że łatwo zrozumieć, skąd wzięła się ta opowieść.

Odkrycie i rekonstrukcja Knossos

Pierwsze wykopaliska prowadził tu w latach 1878–1879 kreteński kupiec i antykwariusz Minos Kalokairinos. Odsłonił część zachodniego skrzydła i magazyny z wielkimi pitosami. Na szeroką skalę badania podjął jednak dopiero w 1900 roku brytyjski archeolog Arthur Evans, który odkopał większą część pałacu. Evans częściowo go zrekonstruował – użył przy tym żelbetu i kolorowych tynków. Dzięki temu zwiedzający łatwiej wyobrażą sobie dawny wygląd budowli, ale część rekonstrukcji wykracza poza to, co potwierdzają znaleziska, i jest krytykowana przez badaczy.

Najchętniej odwiedzana jest Sala Tronowa z gipsowym siedziskiem przy ścianie, kamiennymi ławami i malowanymi gryfami. Evans uznał ją za salę tronową Minosa, dziś część badaczy przypisuje jej funkcję rytualną. We wschodnim skrzydle leżą m.in. Sala Podwójnych Toporów i tzw. Megaron Królowej. Oryginalne freski – m.in. z delfinami i niebieskimi ptakami – oraz figurki bogini z wężami oglądamy w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. Z pałacem łączyła miasto Droga Królewska.

Pitosy w magazynach pałacu w Knossos. Fot. Harrieta171, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Kultura mykeńska i Mykeny

Okres od ok. 1600 do ok. 1100 r. p.n.e. nazywa się w historii Grecji mykeńskim – od Myken, najważniejszego ośrodka tej cywilizacji. Szczyt jej potęgi przypadł na lata ok. 1400–1200 r. p.n.e. W 1350 r. p.n.e. cytadela z dolnym miastem zajmowała 32 ha i liczyła ok. 30 tys. mieszkańców. Mykeny leżą w Argolidzie, ok. 120 km na południowy zachód od Aten i 11 km na północ od Argos. W 1999 roku razem z Tirynsem trafiły na listę UNESCO – inne greckie obiekty z tej listy opisujemy w artykule o greckich zabytkach UNESCO.

Ruiny zidentyfikował już w 1700 roku wenecki inżynier Francesco Vandeyk, który posłużył się opisem Lwiej Bramy u Pauzaniasza. Wykopaliska w latach 1874–1876 prowadził Heinrich Schliemann – niemiecki archeolog przekonany, że eposy Homera opisują prawdziwe wydarzenia.

Co zobaczyć w Mykenach?

Do cytadeli prowadzi Lwia Brama, wbudowana w mury z wielkich, nieobrobionych głazów – najcięższe bloki ważą ponad 20 ton, a niektóre mogą sięgać 100 ton. Za bramą leży Krąg Grobów A z sześcioma grobami szybowymi. Znaleziono w nich m.in. srebrny ryton i złotą tzw. maskę Agamemnona, którą oglądamy dziś w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach. Starszy jest Krąg Grobów B, z lat ok. 1650–1550 r. p.n.e. Na szczycie wzgórza stał pałac z megaronem, czyli główną salą z paleniskiem.

Poza murami znajduje się Skarbiec Atreusza, zwany też Grobem Agamemnona – grobowiec kopułowy (tolos) z lat ok. 1300–1250 r. p.n.e., największy i najstaranniej wykonany grobowiec tego typu w świecie egejskim. To o nim pisał Juliusz Słowacki:

Niech fantastycznie lutnia nastrojona

Wtóruje myśli posępnej i ciemnej;

Bom oto wstąpił w grób Agamemnona,

I siedzę cichy w kopule podziemnej,

Co krwią Atrydów zwalana okrutną.

Serce zasnęło, lecz śni. - Jak mi smutno!

(Juliusz Słowacki, „Grób Agamemnona”)

Skarbiec Atreusza w Mykenach. Fot. Berthold Werner, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Inne ważne stanowiska archeologiczne Grecji

Grecja jest pełna śladów starożytności – ruin świątyń, teatrów, domów i pomników, a o historii kraju piszemy w osobnym artykule o historii Grecji. Poniżej kilka miejsc ważnych dla poznania dziejów starożytnej Grecji.

Północna i środkowa Grecja

• Abdera – miasto nad Morzem Egejskim w Tracji. Legenda przypisywała jego założenie Heraklesowi, który upamiętnił tu zabitego przyjaciela Abderosa. Kolonię na dobre założyli w 544 r. p.n.e. Jończycy z Teos. Z Abdery pochodzili filozofowie Demokryt i Protagoras.
• Cheronea – w 338 r. p.n.e. Filip II Macedoński pokonał tu wojska greckie. Na miejscu zachował się kamienny lew – pomnik, o którym pisał już Pauzaniasz.
• Dodona – w Epirze, ośrodek kultu Zeusa i Dione ze słynną wyrocznią w świętym gaju dębowym, uważaną za najstarszą w Grecji. W odkryciu ruin i badaniach z 1875 roku, sfinansowanych przez Konstantinosa Karapanosa, ważną rolę odegrał polski zesłaniec Zygmunt Mineyko.
• Maraton – w 490 r. p.n.e. Ateńczycy pod wodzą Miltiadesa pokonali tu wojska perskie.
• Termopile – wąwóz, w którym w 480 r. p.n.e. król Sparty Leonidas z 300 Spartiatami i sojusznikami bronił przejścia przed Persami.

Peloponez i Kreta

• Argos – jedno z najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych miast świata, ojczyzna rzeźbiarza Polikleta (V w. p.n.e.).
• Tiryns – cytadela mykeńska słynąca z murów cyklopich, od 1999 roku wraz z Mykenami na liście UNESCO.
• Fajstos – minojski pałac na południu Krety, na grzbiecie wzgórza nad równiną Messara.

Pałac w Knossos. Fot. C messier, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Słowniczek pojęć archeologicznych

• Mury cyklopie – fortyfikacje z ogromnych, nieregularnych głazów układanych bez zaprawy. Grecy uważali je za dzieło mitycznych cyklopów, jednookich olbrzymów.
• Agora – główny plac starożytnego miasta greckiego, ośrodek życia religijnego, politycznego i handlowego.
• Propyleje – monumentalna brama z kolumnadą, prowadząca do okręgu świętego.
• Tolos – grobowiec kopułowy, wznoszony z kamiennych pierścieni zwężających się ku górze, jak Skarbiec Atreusza.

Najczęstsze pytania

Kto odkrył pałac w Knossos?

Pierwsze wykopaliska prowadził w latach 1878–1879 Minos Kalokairinos, kupiec z Heraklionu. Większą część pałacu odkopał od 1900 roku brytyjski archeolog Arthur Evans, który też częściowo go zrekonstruował.

Gdzie można zobaczyć złotą maskę Agamemnona?

W Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach. Maskę znalazł w 1876 roku Heinrich Schliemann w Kręgu Grobów A w Mykenach. Powstała ok. 1525 r. p.n.e., a z Agamemnonem łączy ją tylko nazwa nadana przez odkrywcę.

Czym różni się kultura minojska od mykeńskiej?

Kultura minojska rozwijała się na Krecie, a jej pałace, jak Knossos, powstały ok. 1900 r. p.n.e. Mykeńska narodziła się na lądzie, na Peloponezie, i dominowała ok. 1600–1100 r. p.n.e. Ok. 1450 r. p.n.e. wpływy mykeńskie objęły też Knossos.