Tavli w greckiej kulturze

Tavli (τάβλι) to grecka odmiana tryktraka, czyli backgammona, dla dwóch graczy z 15 pionkami każdy. Mecz składa się z trzech gier – portes, plakoto i fevga – rozgrywanych na zmianę, zwykle do 5 lub 7 punktów. Gra się w nią w kafenionach, na placach i tarasach w całej Grecji.

Czym jest tavli?

Nazwa tavli pochodzi od łacińskiego tabula – tak Rzymianie i Bizantyjczycy nazywali grę na planszy z 24 polami. Tavli to najpopularniejszy sposób grania w gry z tej rodziny na Bałkanach, w Europie Wschodniej i w Azji Zachodniej; w Turcji nazywa się ją tavla. W wielu krajach regionu uchodzi za narodową grę planszową, a po angielsku bywa nazywana „greckim backgammonem”.

Plansza i pionki są takie same jak w backgammonie, ale zasady się różnią. Najważniejsza różnica: w tavli nie ma kostki dublującej, którą w zachodnim backgammonie podbija się stawkę. Zamiast jednej gry rozgrywa się cykl trzech różnych gier. Partię można wygrać pojedynczo albo podwójnie – podwójną wygraną (2 punkty) daje zejście z planszy wszystkimi pionkami, zanim przeciwnik zdejmie choćby jeden.

Na greckich ulicach często widać skupionych graczy. Czasem grają w zupełnej ciszy, a czasem, gdy partia nabiera tempa, robi się głośno i tłoczno.

Zasady gry w tavli: portes, plakoto i fevga

Portes

Portes ma takie samo ustawienie początkowe i zasady jak backgammon. Gracze poruszają się w przeciwnych kierunkach i mogą zbijać pojedyncze pionki przeciwnika, które muszą potem wrócić do gry od początku.

Plakoto

W plakoto obaj gracze zaczynają ze wszystkimi 15 pionkami na polu 24 i poruszają się w przeciwnych kierunkach. Nie wolno zbijać – zamiast tego pionek stawia się na pojedynczym pionku przeciwnika i „przyszpila” go, dopóki sam nie odejdzie. Ostatni pionek na polu startowym to „matka” (mana): jeśli zostanie przyszpilona, zanim się ruszy, gra kończy się podwójną wygraną przeciwnika.

Fevga

W fevga obaj gracze również startują z 15 pionkami na polu 24, ale poruszają się w tym samym kierunku, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara. Nie wolno ani zbijać, ani przyszpilać pionków, a gracz nie może całkowicie zablokować przeciwnikowi drogi.

Skąd pochodzi tavli? Historia gry

Gry wyścigowe na planszy z kośćmi są bardzo stare: Królewska Gra z Ur pochodzi z ok. 2600 r. p.n.e., a zestaw do gry w „20 pól” z irańskiej kultury Dżiroft – z ok. 3000 r. p.n.e. Ich dokładne zasady nie są jednak znane. Wśród przodków tavli jest rzymska gra ludus duodecim scriptorum (trzy rzędy po 12 pól i trzy kostki), o której pisał Owidiusz, a za bezpośredniego przodka uważa się grecko-rzymską tabulę. Pierwsza gra o dzisiejszym układzie – 24 pola i 15 pionków na gracza – została opisana w Bizancjum ok. 480 roku, za cesarza Zenona.

Dawne teksty o tavli często przypisują ją starożytnym Grekom, ale chodzi w nich o inną grę. Pessoi, czyli petteia (polis), to gra strategiczna podobna do warcabów, w której pionki zbijało się, otaczając je z dwóch stron. Chwalił ją Platon, a jej wynalezienie przypisywano mitycznemu Palamedesowi – temu samemu, który według Pauzaniasza ofiarował w Argos wymyślone przez siebie kości do gry.

Tradycyjna plansza do tavli z lat 60. Fot. Nikos Kitsakis, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Gdzie zagrać w tavli w Grecji?

Najłatwiej w kafenionie – tradycyjnej greckiej kawiarni, która w wioskach i na wyspach jest miejscem spotkań po pracy. Podaje się tam kawę po grecku, frappé, piwo, retsinę i ouzo, rzadko pełne posiłki, a goście grają w karty i w tavli. Dawniej kafenion był miejscem dla mężczyzn; dziś przychodzą tam także kobiety. W tavli gra się też na placach miast i miasteczek. Więcej o tym, jak Grecy spędzają dzień, piszemy w tekście o życiu codziennym Greków, a o tym, co zamówić do gry – w artykule o kawie frappe.

Plansza do tavli to także pamiątka, którą można przywieźć z Grecji – piszemy o niej w poradniku o pamiątkach z Grecji.

Najczęstsze pytania

Czym różni się tavli od backgammona?

Tavli to cykl trzech gier (portes, plakoto, fevga) zamiast jednej i nie ma w nim kostki dublującej. Portes ma te same zasady co backgammon, plakoto i fevga są osobnymi grami.

Do ilu punktów gra się w tavli?

Zwykle do 5 lub 7 punktów. Zwykła wygrana daje 1 punkt, a podwójna – gdy przegrany nie zdjął z planszy żadnego pionka – 2 punkty.

Kto wymyślił tavli?

Nie ma jednego wynalazcy. Tavli wywodzi się z rzymskiej gry tabula, a układ z 24 polami i 15 pionkami opisano w Bizancjum ok. 480 roku.