Boże Narodzenie w Grecji: święta i zwyczaje

Grecy obchodzą Boże Narodzenie 25 grudnia, tak jak w Polsce. Okres świąteczny trwa 12 dni – do Theofanii, czyli Objawienia Pańskiego, 6 stycznia. Dzieci chodzą wtedy od domu do domu z kolędami kalanda, ulice zdobią podświetlone łódki karavaki, a prezenty przynosi św. Bazyli 1 stycznia.

Kiedy Grecy obchodzą Boże Narodzenie?

Kościół Grecji w 1924 roku przyjął kalendarz nowojuliański, który w datach świąt stałych pokrywa się z gregoriańskim. Dlatego Grecy – inaczej niż prawosławni Rosjanie czy Serbowie, świętujący 7 stycznia – obchodzą Boże Narodzenie razem z katolikami. Datę Wielkanocy prawosławni nadal wyznaczają według kalendarza juliańskiego, więc Wielkanoc w Grecji zwykle wypada w inny dzień niż w Polsce.

Święta poprzedza 40-dniowy post bożonarodzeniowy, od połowy listopada do 24 grudnia. Wielu wiernych nie je wtedy mięsa ani nabiału. Cztery dni okresu świątecznego są w Grecji ustawowo wolne od pracy:

Stan na 2026, źródło: Wikipedia, „Public holidays in Greece”. Planując podróż w tym czasie, sprawdź godziny otwarcia muzeów i świąteczne rozkłady promów. Pozostałe ważne daty zebraliśmy w artykule o najważniejszych świętach w Grecji.

Kalanda – greckie kolędy z trójkątami

Kalanda to ludowe kolędy, których nazwa pochodzi od rzymskich kalend – pierwszych dni miesiąca. Dzieci śpiewają je w Wigilię Bożego Narodzenia, w sylwestra i w przeddzień Theofanii, chodząc od domu do domu i wybijając rytm metalową pałeczką na trójkątach. Pieśń sławi święto, chwali gospodarzy i kończy się grzeczną prośbą o poczęstunek. Dawniej dzieci dostawały suszone owoce, orzechy, jajka lub słodycze, a w XX wieku coraz częściej drobne pieniądze. Osobne kolędy, „kolędy Łazarza”, śpiewa się wiosną przed Wielkanocą.

Karavaki i choinka: świąteczne dekoracje

Obok choinek greckie domy, place i nabrzeża zdobią karavakia – małe łódki oświetlone girlandami lampek, często w niebiesko-białych barwach. To nawiązanie do morskich tradycji kraju i życzenie pomyślności; łódki stoją zwłaszcza w miejscowościach na wybrzeżu.

Świąteczny stateczek, grecki symbol Bożego Narodzenia. Fot. Catlemur, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

W wielu regionach przetrwały też lokalne obyczaje. W Macedonii i Tracji kultywuje się zwyczaj przebierańców momogeroi, w Kastorii – ragoutsaria, a we Florinie w Boże Narodzenie i Nowy Rok o północy rozpala się ogniska, jak niegdyś pasterze, którzy ogrzewali nowo narodzonego Jezusa.

Choinka na placu Arystotelesa w Salonikach. Fot. Annatsach, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kallikantzaroi i misa z bazylią

Według ludowych wierzeń przez dwanaście dni od Bożego Narodzenia do Theofanii po ziemi grasują kallikantzaroi – złośliwe gobliny. Przez resztę roku siedzą pod ziemią i piłują olbrzymie drzewo, na którym wspiera się świat, ale na święta wychodzą na powierzchnię. Wchodzą do domów przez komin, psują jedzenie i wino, sprawiają, że mleko kwaśnieje, i straszą domowników.

Żeby się przed nimi ochronić, przez całą noc podtrzymywano ogień w kominku, a przy drzwiach zostawiano sito – goblin zaczyna liczyć jego oczka i nie skończy przed pianiem koguta. Dawnym symbolem świąt w greckim domu była drewniana misa z drewnianym krzyżem owiniętym gałązką bazylii. Krzyż maczano w wodzie i kropiono nim pomieszczenia, by odpędzić kallikantzaroi. Te wierzenia opisujemy szerzej w artykule o greckich przesądach.

Święty Bazyli, prezenty i vasilopita

Prezenty Grecy dają sobie tradycyjnie nie w Boże Narodzenie, lecz 1 stycznia, w dniu św. Bazylego (Agios Vasilis) – to on pełni w Grecji rolę Świętego Mikołaja. O północy w sylwestra rodzina kroi vasilopitę, noworoczne ciasto z ukrytą monetą; kto ją znajdzie, ma mieć szczęście przez cały rok.

W Nowy Rok odbywa się też „odnowa wód”: opróżnia się wszystkie naczynia z wodą w domu i napełnia je świeżą – to zwyczaj sięgający czasów przedchrześcijańskich. Na szczęście Grecy rozbijają też granat na progu domu, tak by czerwone pestki rozsypały się po podłodze.

Theofania: święcenie wód 6 stycznia

Świąteczny okres kończy Theofania, nazywana też Ta Fota – „Światła”. Po liturgii duchowni i wierni idą w procesji nad morze, rzekę lub jezioro, a kapłan wrzuca do wody krzyż. Ochotnicy skaczą po niego do wody; ten, kto go wyłowi, otrzymuje szczególne błogosławieństwo dla siebie i swojej rodziny. Według wierzeń tego dnia kallikantzaroi wracają pod ziemię.

Świąteczne przysmaki: christopsomo, melomakarona i kourabiedes

Na Krecie i w innych regionach na święta piecze się christopsomo, czyli „chleb Chrystusa” – słodki chleb drożdżowy z rodzynkami, suszonymi owocami, cynamonem, goździkami i mastyksem. Wierzch zdobi krzyż z ciasta, a w jego środku orzech włoski, symbol płodności.

Do świątecznej kawy podaje się melomakarona – ciastka z miodem, skórką pomarańczową i posiekanymi orzechami włoskimi – oraz kourabiedes, kruche ciasteczka maślane z migdałami, obficie obsypane cukrem pudrem. Inne słodkości opisujemy w przewodniku po greckich deserach.

Najczęstsze pytania

Kiedy Grecy dają sobie prezenty na święta?

Tradycyjnie 1 stycznia, w dniu św. Bazylego, który w Grecji przynosi prezenty zamiast Świętego Mikołaja. Tego dnia kroi się też noworoczne ciasto vasilopita z ukrytą monetą.

Czy 26 grudnia jest w Grecji dniem wolnym?

Tak. 26 grudnia Kościół prawosławny obchodzi Synaksę Najświętszej Bogurodzicy i jest to w Grecji dzień ustawowo wolny od pracy, podobnie jak 25 grudnia, 1 i 6 stycznia.

Kim są kallikantzaroi?

To złośliwe gobliny z greckiego folkloru, które według wierzeń wychodzą spod ziemi na dwanaście dni od Bożego Narodzenia do Theofanii i psocą w domach. Wracają pod ziemię 6 stycznia, po święceniu wód.