Vasilopita – noworoczne greckie ciasto

Vasilopita to greckie ciasto noworoczne z ukrytą w środku monetą. Grecy kroją je o północy z 31 grudnia na 1 stycznia albo rano w Nowy Rok, czyli w dzień świętego Bazylego (Agios Vasilis). Kto znajdzie monetę w swoim kawałku, ma mieć szczęście przez cały rok.

Czym jest vasilopita?

Vasilopita może być ciastem, słodkim chlebem albo plackiem – zależy to od regionu i rodzinnej tradycji. Najczęściej jest to słodki wypiek, który bywa aromatyzowany skórką i sokiem z pomarańczy, posypany sezamem lub ozdobiony migdałami. W niektórych rodzinach piecze się zamiast niej galatopitę, czyli placek z kremem mlecznym, a w Tesalii vasilopita bywa wytrawnym plackiem z ciasta filo z wieprzowiną. W części regionów wypiek nazywa się też chronopita, czyli „placek noworoczny”.

Nazwa pochodzi od greckich słów basileus („król”) i pita („placek”), ale z czasem zaczęto ją rozumieć jako „placek Bazylego”. Podobne zimowe wypieki z ukrytą monetą znają też inne narody Bałkanów i Europy Wschodniej, m.in. Bułgarzy, Serbowie, Rumuni, Albańczycy i Ukraińcy, choć nie zawsze wiążą je ze świętym Bazylim.

Święty Bazyli i legenda o vasilopicie

Zwyczaj upamiętnia świętego Bazylego Wielkiego, biskupa Cezarei Kapadockiej z IV wieku, którego święto przypada w większości Grecji 1 stycznia. Według legendy, gdy miastu groziło oblężenie, Bazyli poprosił mieszkańców o złoto i kosztowności na okup. Wróg, zawstydzony tą wspólną ofiarnością, odstąpił od oblężenia, a biskup nie wiedział, jak zwrócić kosztowności właścicielom. Kazał więc zapiec je w chlebach i rozdał je mieszkańcom – i każdy cudem znalazł w swoim kawałku dokładnie to, co oddał.

Na pamiątkę tej historii moneta w vasilopicie jest symbolem szczęścia i błogosławieństwa na nowy rok. O zwyczajach okresu od Wigilii do 6 stycznia piszemy w artykule o Bożym Narodzeniu w Grecji, a przegląd najważniejszych świąt w Grecji pomoże zaplanować zimowy wyjazd.

Jak kroi się vasilopitę?

Vasilopitę kroi się zwykle kilka minut po północy, w pierwszych minutach nowego roku, albo następnego dnia rano po śniadaniu. Głowa rodziny najpierw kreśli nożem na cieście znak krzyża, a potem kroi kolejne kawałki, przeznaczając każdy dla kogoś innego:

1. pierwszy kawałek dla Chrystusa,
2. drugi dla domu,
3. kolejne dla domowników – od najstarszego do najmłodszego,
4. na końcu dla gości, również według wieku.

W tradycji cerkiewnej odkłada się także kawałki dla Matki Bożej, świętego Bazylego i ubogich. Monetę nazywa się po grecku flouri. Dawniej była to złota moneta, dziś zwykle zwykła moneta zawinięta w folię aluminiową. Vasilopitę kroją nie tylko rodziny: parafie, stowarzyszenia i inne organizacje robią to na wspólnych spotkaniach między Nowym Rokiem a początkiem Wielkiego Postu.

Przepis na vasilopitę

Poniższy przepis daje słodkie, maślane ciasto. Monetę przed pieczeniem dokładnie umyj i zawiń w folię aluminiową.

Składniki na vasilopitę

• 1 szklanka miękkiego masła
• 1 ¾ szklanki cukru
• 3 szklanki mąki
• 5 jaj
• 2 łyżki wody
• 2 łyżeczki cukru wanilinowego
• 1 łyżka proszku do pieczenia
• ½ szklanki migdałów w płatkach
• 2 łyżeczki sezamu

Vasilopita z polewą czekoladową. Fot. Γιώτα Βαρβ, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Przygotowanie vasilopity krok po kroku

1. Rozgrzej piekarnik do 165°C, a formę wysmaruj masłem.
2. Oddziel białka od żółtek w trzech jajach.
3. Z podanej ilości cukru odłóż 2 łyżki. Resztę utrzyj z masłem, a potem dodaj przesianą mąkę.
4. Wmieszaj 3 żółtka i 2 całe jaja, cukier wanilinowy, proszek do pieczenia oraz wodę.
5. Trzy białka ubij z odłożonym cukrem na sztywną pianę i delikatnie połącz z ciastem.
6. Przełóż ciasto do formy i wsuń do środka zawiniętą monetę.
7. Wierzch posyp migdałami i sezamem.
8. Piecz około 70 minut, aż patyczek wbity w środek będzie suchy.

Do ciasta można dodać startą skórkę i sok z pomarańczy albo cynamon. Wierzch upieczonej vasilopity bywa ozdobiony cyframi nowego roku, jak na zdjęciach. Inne greckie wypieki opisujemy w artykule greckie desery – który spróbować?.

Vasilopita na nowy rok. Fot. Ευαγγελία Κατή., CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Najczęstsze pytania

Kiedy kroi się vasilopitę?

Zwykle kilka minut po północy z 31 grudnia na 1 stycznia albo rano w Nowy Rok, po śniadaniu. 1 stycznia to w większości Grecji dzień świętego Bazylego, od którego vasilopita bierze nazwę.

Co oznacza moneta w vasilopicie?

Moneta, po grecku flouri, ma przynieść szczęście osobie, która znajdzie ją w swoim kawałku. Zwyczaj nawiązuje do legendy o świętym Bazylim, który oddał mieszkańcom Cezarei kosztowności zapieczone w chlebie.

Kto dostaje pierwszy kawałek vasilopity?

Pierwszy kawałek przeznacza się dla Chrystusa, drugi dla domu, a kolejne dla domowników od najstarszego do najmłodszego. Goście dostają swoje kawałki po rodzinie.