Wybitni i sławni Grecy

Do najbardziej znanych współczesnych Greków należą poeci nagrodzeni Literacką Nagrodą Nobla – Jorgos Seferis (1963) i Odisseas Elitis (1979) – pisarz Nikos Kazandzakis, śpiewaczka Maria Callas, kompozytorzy Mikis Theodorakis i Vangelis, aktorka Melina Merkuri, reżyserzy Theo Angelopoulos i Costa-Gavras oraz koszykarz Giannis Antetokounmpo.

Literatura: nobliści i pisarze

Grecja to kraj żywy także w swojej teraźniejszości, a współczesną kulturę grecką tworzą przede wszystkim poeci, muzycy, ludzie teatru i filmu. Dwóch greckich poetów otrzymało Literacką Nagrodę Nobla:

• Jorgos Seferis (1900–1971) – poeta i dyplomata urodzony w Smyrnie (dziś Izmir), w latach 1957–1962 ambasador Grecji w Wielkiej Brytanii; Nobel w 1963 roku. Autor m.in. tomów „Strofy”, „Mitistorima” i „Księga ćwiczeń”.
• Odisseas Elitis (1911–1996) – poeta, eseista i tłumacz; Nobel w 1979 roku. Jego poemat „Axion Esti” (1959) uchodzi za pomnik poezji współczesnej, a Mikis Theodorakis skomponował do niego oratorium, wykonane po raz pierwszy w 1964 roku.

Za jednego z największych greckich poetów XX wieku uważa się też Konstandinosa Kawafisa (1863–1933) z Aleksandrii – poetę, dziennikarza i urzędnika, którego kanon liczy 154 wiersze. Nikos Kazandzakis (1883–1957) – pisarz, poeta i filozof – był nominowany do Nagrody Nobla w dziewięciu różnych latach i pozostaje najczęściej tłumaczonym greckim autorem. Napisał m.in. „Greka Zorbę” (1946), „Chrystusa ukrzyżowanego po raz wtóry” (1948) i „Ostatnie kuszenie Chrystusa” (1955).

Muzyka: Callas, Theodorakis, Vangelis

Maria Callas (1923–1977) to jedna z najsłynniejszych śpiewaczek operowych XX wieku, ceniona za technikę bel canto i dramatyczne interpretacje. Jej życiorys opisujemy niżej.

Mikis Theodorakis (1925–2021) skomponował ponad 1000 utworów, w tym muzykę do filmów „Grek Zorba” (1964), „Z” (1969) i „Serpico” (1973). Za „Z” otrzymał nagrodę BAFTA, a z „Greka Zorby” pochodzi słynna melodia „Taniec Zorby” (więcej w artykule o tańcu sirtaki).

Vangelis, czyli Evangelos Odysseas Papathanassiou (1943–2022), urodził się w miejscowości Agria i w Grecji rozpoczął naukę i karierę muzyczną. Tworzył muzykę elektroniczną, rockową i orkiestrową, a przede wszystkim filmową: za ścieżkę dźwiękową do „Rydwanów ognia” (1981) dostał Oscara; skomponował też muzykę do „Łowcy androidów” (1982) i „Aleksandra” (2004).

Światową karierę zrobiły także piosenkarki: Nana Mouskouri (ur. 1934), która wydała ok. 450 albumów w co najmniej 13 językach, oraz grecko-cypryjska wokalistka Anna Vissi (ur. 1957), dwukrotna reprezentantka Grecji na Eurowizji (1980 i 2006). Więcej nazwisk znajdziesz w artykule Najpopularniejsi greccy piosenkarze.

Kino i teatr

• Theo Angelopoulos (1935–2012) – reżyser, przez dekady najważniejsza postać greckiego kina artystycznego; jego „Wieczność i jeden dzień” zdobyła Złotą Palmę w Cannes w 1998 roku. Nakręcił też m.in. „Spojrzenie Odyseusza”.
• Costa-Gavras (ur. 1933) – grecko-francuski reżyser filmów politycznych. „Z” (1969) dostał Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego, a „Zaginiony” (1982) – Złotą Palmę i Oscara za scenariusz adaptowany. Wyreżyserował też m.in. „Przedział morderców” i „Pozytywkę”.
• Melina Merkuri (1920–1994) – aktorka i polityk; za rolę w „Nigdy w niedzielę” (1960) otrzymała nagrodę aktorską w Cannes i nominację do Oscara. W 1981 roku została pierwszą kobietą na stanowisku ministra kultury Grecji i sprawowała ten urząd dłużej niż ktokolwiek inny.
• Katina Paksinu (1900–1973) – współzałożycielka Teatru Narodowego Grecji (1932); za debiut filmowy w „Komu bije dzwon” (1943) dostała Oscara i Złoty Glob za drugoplanową rolę kobiecą.

Nauka i sport

Jeorjos Papanikolau (1883–1962), lekarz i zoolog, w 1913 roku wyjechał do USA i pracował w Cornell Medical College. To on opracował cytologię szyjki macicy – badanie znane na świecie jako „test Pap” od jego nazwiska, które pozwala wcześnie wykryć raka szyjki macicy.

Giannis Antetokounmpo (ur. 1994) urodził się i wychował w Atenach w rodzinie nigeryjskich imigrantów. W lidze NBA dwukrotnie został MVP sezonu (2019 i 2020), w 2020 roku także obrońcą roku (Defensive Player of the Year), a w 2021 roku poprowadził Milwaukee Bucks do mistrzostwa. W 2026 roku przeszedł do Miami Heat.

Sławni ludzie greckiego pochodzenia

Także poza Grecją nie brakuje sławnych osób z grecką krwią – choć często nawet o tym nie wiemy.

Maria Callas – Greczynka z Nowego Jorku

Maria Callas urodziła się 2 grudnia 1923 roku w Nowym Jorku jako Maria Anna Cecilia Sophia Kalogeropoulos. Jej rodzice byli Grekami, którzy wyemigrowali do USA w roku jej narodzin; starsza siostra Jakinthi urodziła się jeszcze w Grecji, a brat Wasilis zmarł tam w 1922 roku. W 1937 roku matka wróciła z córkami do Aten, gdzie Maria uczyła się śpiewu w konserwatorium. Międzynarodową karierę otworzył jej włoski debiut w „Giocondzie” na Arena di Verona w 1947 roku.

Maria Callas w 1958 roku. Fot. CBS Television, domena publiczna, Wikimedia Commons

Jennifer Aniston i jej kreteński ojciec

Amerykańska aktorka Jennifer Aniston urodziła się 11 lutego 1969 roku w Los Angeles. Jej ojciec, aktor John Aniston (1933–2022), naprawdę nazywał się Jannis Anastasakis i przyszedł na świat we wsi Perwolakia koło Chanii na Krecie. Rodzina wyjechała do USA, gdy miał dwa lata; ojciec zmienił wtedy nazwisko na angielsko brzmiące, a rodzina zamieszkała w Chester w Pensylwanii.

Najczęstsze pytania

Którzy Grecy otrzymali Literacką Nagrodę Nobla?

Dwóch poetów: Jorgos Seferis w 1963 roku i Odisseas Elitis w 1979 roku. Nikos Kazandzakis był do tej nagrody nominowany w dziewięciu różnych latach, ale jej nie otrzymał.

Czy Maria Callas była Greczynką?

Tak, z pochodzenia. Urodziła się w 1923 roku w Nowym Jorku w rodzinie greckich emigrantów, a w latach 1937–1945 mieszkała w Atenach, gdzie uczyła się śpiewu i zaczynała karierę.

Kto skomponował muzykę do filmu „Grek Zorba”?

Mikis Theodorakis. Z filmu z 1964 roku pochodzi melodia „Taniec Zorby”, za którą był nominowany do Złotego Globu.