Sztuka grecka – od starożytności po XXI wiek

Sztuka grecka obejmuje ponad 5000 lat: od marmurowych figurek kultury cykladzkiej (ok. 3300–1100 p.n.e.) przez rzeźbę klasyczną Fidiasza i Praksytelesa, mozaiki bizantyjskie i El Greca po malarzy szkoły monachijskiej i architektów XX wieku. Najważniejsze dzieła starożytne można zobaczyć w Atenach, m.in. w Narodowym Muzeum Archeologicznym i Muzeum Akropolu.

Sztuka egejska: Cyklady, Kreta i Mykeny

Najstarsza sztuka powstała w epoce brązu, w trzech kulturach egejskich: cykladzkiej, minojskiej na Krecie i mykeńskiej na kontynencie. Historycy sztuki zwykle nie zaliczają jej do „sztuki starożytnej Grecji”, tylko traktują osobno.

Kultura cykladzka rozwijała się na wyspach Morza Egejskiego od ok. 3300 do 1100 r. p.n.e. Jej znakiem rozpoznawczym są marmurowe figurki – najczęściej stojąca kobieta z rękami skrzyżowanymi na brzuchu i gładką twarzą, na której wyrzeźbiono tylko nos. Na niektórych zachowały się ślady farby, więc pierwotnie były malowane. Bogatą kolekcję takich figurek ma ateńskie Muzeum Sztuki Cykladzkiej, założone w 1986 roku przez Nikolaosa i Dolly Goulandrisów.

Okresy sztuki starożytnej Grecji

• Okres geometryczny – od ok. 1000 r. p.n.e.
• Okres archaiczny – do ok. 500 r. p.n.e.; na początku VII w. p.n.e. pojawia się malarstwo wazowe czarnofigurowe, a ok. 530 r. p.n.e. – czerwonofigurowe. W tym okresie powstają też kurosy, posągi nagich młodzieńców.
• Okres klasyczny – od ok. 500 r. p.n.e., tuż przed wojnami perskimi, do śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 r. p.n.e. To czas Partenonu i rzeźb Fidiasza.
• Okres hellenistyczny – od 323 r. p.n.e. do śmierci Kleopatry VII w 30 r. p.n.e., gdy sztuka grecka rozprzestrzenia się od Egiptu po Azję Zachodnią.

Głównym tematem rzeźby było ludzkie ciało – naturalistyczne, a zarazem wyidealizowane, najczęściej męski akt. Jak Grecy rozumieli piękno i proporcje, opisujemy w tekście o greckim kanonie piękna.

Wazy czerwonofigurowe. Fot. StarTrekker, CC0, Wikimedia Commons

Wielcy rzeźbiarze epoki klasycznej

• Myron (ok. 485–440 p.n.e.) – rzeźbił głównie w brązie, słynął z postaci sportowców; jego Dyskobol znamy tylko z rzymskich kopii.
• Fidiasz (ok. 480–430 p.n.e.) – autor posągu Zeusa w Olimpii, jednego z siedmiu cudów świata, oraz Ateny Partenos i kolosalnej Ateny Promachos na Akropolu.
• Poliklet – twórca traktatu o proporcjach „Kanon” i posągu Doryforosa.
• Praksyteles (IV w. p.n.e.) – jako pierwszy wyrzeźbił nagą kobietę w naturalnej wielkości (Afrodyta z Knidos).
• Skopas z Paros (IV w. p.n.e.) – rzeźbiarz i architekt, autor posągu Meleagra, reliefów Mauzoleum w Halikarnasie i świątyni Ateny Alei w Tegei.
• Lizyp z Sykionu (ur. ok. 390 r. p.n.e.) – według Pliniusza wykonał ponad 1500 dzieł z brązu; jego postacie są smuklejsze niż u Polikleta. Uczeń Lizypa, Chares z Lindos, zbudował Kolosa Rodyjskiego – więcej o wyspie w przewodniku po Rodos.

Fryz Partenonu, wschodni blok VI. Fot. Yair-haklai, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Sztuka bizantyjska i El Greco

Sztuka bizantyjska trwała do zdobycia Konstantynopola w 1453 roku, a jej kontynuację w państwie osmańskim nazywa się sztuką postbizantyjską. Jej szczytowe osiągnięcia w Grecji to trzy XI-wieczne klasztory wpisane na listę UNESCO: Dafni (11 km na północny zachód od centrum Aten), Hosios Lukas koło Delf i Nea Moni na Chios, słynące ze złocistych mozaik.

Z kreteńskiej tradycji malarstwa ikon wyrósł El Greco, czyli Domenikos Theotokopulos (1541–1614). Urodził się na weneckiej wówczas Krecie i był tam mistrzem malarstwa postbizantyjskiego. W wieku 26 lat wyjechał do Wenecji, w 1570 roku do Rzymu, a w 1577 roku do Toledo, gdzie pracował do śmierci. Obrazy podpisywał pełnym nazwiskiem greckimi literami, często z dopiskiem Κρής – „Kreteńczyk”.

Sztuka nowożytna: od szkoły monachijskiej do XX wieku

W XIX wieku greccy malarze kształcili się w Monachium. Najważniejszym przedstawicielem tej szkoły monachijskiej był Nikolaos Gyzis (1842–1901), autor obrazu „Eros i malarz”; obok niego tworzyli m.in. Nikiforos Lytras i Georgios Jakobides. Z Tinos, wyspy o długiej tradycji artystycznej, pochodzili zarówno Gyzis, jak i rzeźbiarz Yannoulis Chalepas (1851–1938) – jego marmurowa „Śpiąca” (1877) zdobi grób na Pierwszym Cmentarzu w Atenach.

W latach 30. XX wieku tzw. pokolenie lat 30. – Yannis Tsarouchis, Yannis Moralis, Nikos Hadjikyriakos-Ghikas i Spyros Vassiliou – łączyło europejskie nurty z grecką tradycją. Nikos Engonopoulos zasłynął jako surrealista, malarz i poeta, a Theofilos Hatzimichail jako malarz naiwny. Na świecie znani są też Jannis Kounellis, jeden z pionierów arte povera, oraz twórcy sztuki kinetycznej Takis i Chryssa.

Architektura XX wieku: Pikionis, Doxiadis, Konstantinidis

• Dimitris Pikionis (1887–1968) w latach 1954–1957 zaprojektował ścieżki wokół Akropolu z nieregularnych płyt marmuru – to jego najbardziej znane dzieło.
• Konstandinos Doksiadis (1913–1975) stworzył ekistykę, naukę o osiedlach ludzkich, i plan Islamabadu (1960).
• Aris Konstantinidis (1913–1993) w latach 1957–1967 kierował służbą techniczną Greckiej Narodowej Organizacji Turystycznej i projektował hotele Xenia, m.in. w Kalambace, na Mykonos i w Olimpii.

Pikionisa i Konstantinidisa zalicza się do prekursorów regionalizmu krytycznego – nowoczesnej architektury opartej na lokalnej tradycji i krajobrazie.

Gdzie oglądać sztukę grecką w Atenach?

• Narodowe Muzeum Archeologiczne – m.in. kurosy, rzymska kopia Ateny Partenos (tzw. Atena z Warwakejonu) i fragmenty świątyni Ateny Alei z Tegei.
• Muzeum Akropolu – zabytki z Akropolu, w tym oryginalne kariatydy z Erechtejonu.
• Muzeum Sztuki Cykladzkiej – figurki cykladzkie i sztuka starożytna z kolekcji Goulandrisów.
• Galeria Narodowa (Ethniki Pinakothiki) – sztuka grecka i europejska od XIV do XX wieku; po ośmioletniej przebudowie otwarta ponownie 24 marca 2021 roku.

Najczęstsze pytania

Jakie są okresy sztuki starożytnej Grecji?

Geometryczny (od ok. 1000 r. p.n.e.), archaiczny, klasyczny (od ok. 500 r. p.n.e. do 323 r. p.n.e.) i hellenistyczny (323–30 p.n.e.). Starszą sztukę cykladzką, minojską i mykeńską zalicza się do sztuki egejskiej.

Kto był najsłynniejszym rzeźbiarzem starożytnej Grecji?

Fidiasza, autora Ateny Partenos i Zeusa w Olimpii, uważa się za głównego twórcę stylu klasycznego w rzeźbie. Obok niego wymienia się Myrona, Polikleta, Praksytelesa, Skopasa i Lizypa.

Czy El Greco był Grekiem?

Tak. Domenikos Theotokopulos urodził się w 1541 roku na Krecie, wtedy należącej do Wenecji, i tam uczył się malarstwa ikon. „El Greco” to hiszpański przydomek oznaczający po prostu „Grek”.